powstańcze getto

76 lat temu dogorywało rozpoczęte 19 kwietnia 1943 roku Powstanie w Getcie. Nikt nie spodziewał się, że powstańcy wytrzymają tak długo.

Trzeba pamiętać, że zarówno bojownicy jak i cywilni mieszkańcy getta przygotowywali się do tej akcji już od dłuższego czasu. Poza planowaniem obrony, zajmowano się też sprawami przyziemnymi: zdobywaniem i magazynowaniem żywności, budową i wyposażeniem podziemnych bunkrów. Takich bunkrów powstała niezliczona ilość. Przy ulicy Miłej 34 znajdował się bunkier, w którym ukrywała się nieznana z imienia autorka dziennika, w którym zapiski obejmują końcówkę kwietnia i początek maja 1943 roku:

„Budowa bunkrów stała się masowa, dniem i nocą, pracowano z wielkim zapałem, budowano prycze, podłogi, schody, wykopano studnię. Drzewo do budowy wzięto z mieszkań (t.zn. z opuszczonych mieszkań). Budowanie trwało 6 tygodni. W czasie budowy zaopatrzono się na później w prowiant. Aryjczycy przychodzili do pracy jedynie dla szmuglu. Zabierali ze sobą cukier i inne rzeczy, a w zamian za to przynosili inny prowiant. To trwało aż do ostatniej akcji. Budowniczym naszego bunkru był p. Arenbrand. Najprzód zbudował on małą piwniczkę, która przylegała do ściany muru przy ulicy Miłej 34. Z wejściem od lewej strony. Z chwilą gdy wraz z wujkiem przeglądałam plan budynku powstała myśl rozszerzenia budowy na wszystkie piwnice. Wejście z prawej strony zostało zamurowane, tak że wszystkie nasze piwnice tworzyły jeden schron”.

24.04.1943 „Porządek dnia jest odwrócony, śpimy w dzień, gotujemy i jemy w nocy”, ”ktoś puka w „Judasza”…, przez kilka minut jest wielki niepokój…Alarmują nas, że się pali. Wszyscy młodzi ludzie wychodzą na podwórze, przystępujemy do akcji gaszenia…”. 26.04.1943 „Przez dym i swąd ognia pobyt w piwnicy stał się prawie niemożliwy. Zaklejamy szpary od drzwi paskami papieru. Chcę pójść do brata, który znajduje się w innym bunkrze drugiego podwórza, jednak jest to zbyt ciężko i zbyt niebezpiecznie…”. 28.04.1943 „My mamy wytrwałość i miejmy nadzieję, że przetrwamy. Walczymy o sprawiedliwość i prawo do życia…”. 29.04.1943 Była bardzo krytyczna noc. O godzinie 4-ej popoł. nieprzyjaciel rzucił granat do naszej piwnicy. Skutek był duży.  … Zaczyna się myśleć o ucieczce na aryjską stronę…u nas w piwnicy nie ma możliwości utrzymania się na dłuższy czas. Nieprzyjemne powietrze, wszy i ciasnota panuje przede wszystkim” .2.5.1943  „o godz. 13-tej słychać mocne głośne rozmowy… głośne ruchy. To są ludzie z naszego domu,… Zarządano od nich, aby powiedzieli prawdę i pokazali dojścia do schronów. Na szczęście ludzie ci nie mieli o tym pojęcia…” Zapiski kończą się 7 maja. Całość dziennika  możecie przeczytać w Wydaniu Specjalnym Tygodnika Powszechnego „Polska Żydowska” z 23 marca 2019 r., w artykule Piotra Weisera „…żyjemy godziną, minutą”. Oryginał dziennika znajduje się w kibucu Getta Beit Lohamei Haghetaot jako część archiwum Adolfa Abrahama Bermana.

Inny z bunkrów znajdował się w podziemiach kamienicy przy ul. Miłej 18. Zbudowany przez szmuglerów Mojżesza Kulasa i Srula Isera – był bunkrem wyjątkowym, przeznaczonym na magazynowanie przeszmuglowanej żywności. Posiadał kilka dużych pomieszczeń, wentylację, elektryczność i 6 zamaskowanych wejść. Od 27 kwietnia siedzibę miało tam dowództwo ŻOB ; schronienie znalazło tu też wielu cywilów – w sumie około 300 osób. 8 maja bunkier otoczyli Niemcy – cywile, na wezwanie okupanta opuścili bunkier, około 15 osobom, między innymi Tosi Altman udało się uciec nieobstawionym jeszcze przez Niemców wyjściem; reszta podjęła nierówną walkę i ostatecznie zdecydowała się zginąć na własnych warunkach popełniając samobójstwo. Tak właśnie zginął komendant Powstania w Getcie Mordechaj Anielewicz. W tym miejscu, na nieekshumowanym grobie, z gruzów okolicznych domów usypano kopiec, koło którego w 1946 roku ustawiono obelisk upamiętniający wydarzenia z 8 maja 1943 roku.

Z kilka dni, 16 maja 1943 r. wybuch Wielkiej Synagogi na Tłomackiem stanie się symbolem ostatecznego pokonania Powstańców.

Niektórym jednak udało się wtedy z getta uciec, między innymi grupie 40 Powstańców z Markiem Edelmanem i  Cywią Lubetkin. Wyszli z getta kanałami, na powierzchnię wydostali się włazem przy ulicy Prostej, dziś upamiętnionym pomnikiem. Tam czekały na nich podstawione ciężarówki.

Część z bohaterów w tym także Marek Edelman i Cywia Lubetkin walczyli w Powstaniu Warszawskim. Potem ich losy były różne  Cywia Lubetkin wraz Icchakiem Cukiermanem wyjechali do Izreala, gdzie założyli Kibuc Bojowników Getta Beit Lohamei Haghetaot,  a Marek Edelman został w kraju i jako lekarz kardiolog  pracował w łódzkim szpitalu.

A.

źródło: Tygodnik Powszechny 23.04.2019 „Polska Żydowska”

fot. Jarek Zuzga

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *